De geschiedenis van het schaken

Shaturanga
Shatranj
Xiang Qi (Chinees schaken)
Shogi (Japans schaken)
Sittuyin (Burmees schaken)
Makruk (Thais schaken)
Europees schaken

Shaturanga

Er is veel geschreven over de oorsprong van het moderne schaak in al haar varianten en er is nog steeds veel discussie over dit onderwerp. Volgens sommige bronnen (Forbes, History of Chess, 1860) is het spel ongeveer vier- tot vijf-duizend jaar oud. Het zou uitgevonden zijn door de vrouw van koning Ravana van Ceylon toen de hoofdstad belegerd werd door Rama. Maar het oudste duidelijke 'schaak-achtige' spel dat bekend is uit de Bhavishya Purana is Shaturanga of Chaturanga, uitgevonden in de 6th eeuw door een Indiase filosoof. Dit spel was in feite een slag tussen vier legers, elk onder de controle van een Koning (Rajah). 
Twee spelers vormden in dit spel een zwak verbond tegen de andere twee. Elk van de spelers had troepen, n.l. Infanterie, Cavalerie, Olifanten en Bootsmannen. Het 64 velden bord dat gebruikt werd voor Shaturanga was weer geleend van een nog ouder spel, Ashtapada dat gespeeld werd in het oude Indie. Shaturanga kende de volgende stukken:

Het spel begon met de vier legers in de vier hoeken van het bord in een dubbele rij zoals bij het moderne schaak. De vier belangrijkste stukken stonden opgesteld achter de 4 pionnen.

Behalve dat dit spel met vier spelers werd gespeeld is een belangrijk verschil met het moderne schaak dat een dobbelsteen werd gebruikt om vast te stellen welk stuk diende te worden verplaatst.			2. Boot
			3. Paard
			4. Olifant
			5. Rajah

Shaturanga was een gokspel met ingewikkelde regels. Toen de Hindu wetgeving gokken verbood omzeilden de spelers deze wet door af te zien van het gebruik van een dobbelsteen. Later werden de twee aan twee geallieerde zijden gecombineerd tot twee spelers. De tweede koning (Rajah) werd de degradeerd tot Eerste Minister en zijn beweging werd beperkt tot één diagonaal veld. De bewegingen van de Olifant en de Boot werden omgewisseld. Het spel werd vanaf dit moment bekend als Shatranj.

Shatranj

De eerste verwijzing naar Shatranj komt voor in een Persisch book, geschreven rond 600 na Christus. Het boek beschrijft dat een Hindu ambassadeur naar Perzie kwam tijdens de regering van Naushirawan (Chosroes I, 531 - 579 AD) en hem het spel presenteerde met de uitdaging de geheimen ervan te leren. Rond 650 na Christus had het spel de Arabische koningrijken bereikt en bereikte het ook het Byzantijnse hof doordat de kleinzoon van Chosroes I getrouwd was met de dochter van de Byzantijnse heerser Maurice. Het spel bereikte Griekenland, Mekka en Medina rond dezelfde tijd.
Er zijn drie versies van hoe Shatranj in Europa terecht kwam.
De eerste zegt dat de Saracenen het spel naar Spanje brachten toen ze zich gevestigd hadden in Andalusie na hun veroveringstochten in Noord Afrika in de zevende eeuw. Vanuit Spanje zou het spel verder gebracht zijn naar Frankrijk en het hof van Karel de Grote rond 760 AD.
Een tweede verhaal claimt dat Karel de Grote en koningin Irene van het Byzantijnse hof een huwelijk overwogen. Tijdens hun ontmoetingen werd als geschenk een Shatranj spel gegeven aan Karel de Grote. Helaas bevatte deze set in plaats van twee Eerste Ministers twee koninginnen die daardoor tesamen de sterkste stukken op het bord werden. Karel de Grote vond dit een slecht voorteken en besloot dat het voorgenomen huwelijk toch niet zo'n goed idee was.
De meest populaire theorie gaat er van uit dat de Kruisvaarders het spel leerden kennen tijdens de kruistochten in de Arabische landen. Het is bekend dat  Shatranj gespeeld werd aan het hof van Saladin, die de Ayubite dynastie in Egypte en Syria vestigde en verder dat er veel kennis, b.v. medische kennis overgedragen werd aan de Christenen tijdens deze dynastie.

Het beroemde Alfonso manuscript en het zogenaamde Cotton manuscript uit de 13e eeuw beschrijven Shatranj in zijn toenmalige vorm.
De stukken staan eigenlijk in een identiek patroon als in het moderne schaak. Een van de Eerste Ministers was een Koning geworden. De stukken bewogen als volgt:

In de 4 volgende eeuwen behield het spel grotendeels deze vorm. Het Europees Middeleeuwse schaken zoals beschreven in Caxton's 'The Game and Playe of Chesse' was eigenlijk identiek aan de Perzische vorm die de Kruisvaarders hadden ontdekt. Naarmate de tijd verstreek verschenen er ook exotische variaties zoals Circular Chess en het Courier spel dat een uitgebreid schaakspel was gespeeld op een 12 x 8 bord.

Variant 1:
"Groot Schaak", of "Tamerlane's Schaak" was een variatie die gespeeld werd door de Mongoolse veroveraars. Het bord had 112 velden met aan elke kant 28 stukken. Deze variatie is honderden jaren verloren en onbekend geweest tot het weer ontdekt werd in een Perzisch manuscript.

Variant 2:
Byzantijns schaken of 'Circulair Schaken' was een merkwaardige variant die op een circulair bord werd gespeeld met 64 velden en 4 binnenruimten. De bewegingen waren identiek aan die van Shatranj, behalve dat er geen pionnen promotie bestond.

 
Variant 3:
"Courier Schaak' werd gespeeld in Duitsland in het begin van de 13 e eeuw en verschillende eeuwen daarna. Er bestaat een schilderij van Van Leyden rond 1520 dat deze schaakvariant afbeeldt.
Het duitse stadje Ströbeck kreeg een Courier Schaakbord van Prins Frederick William van Brandenburg in 1651. Het bord (nog steeds in bezit van de stad) telt 12 bij 8 velden en het spel kent de toevoeging van drie nieuwe stukken:  de Sage die een veld in elke richting bewoog, de Jester die één veld naar voren/achteren of zijwaarts bewoog en de Courier die bewoog zoals de moderne loper.

Gelijktijdig met de introductie van Shatranj in Europa verspreidde het spel zich ook Oostwaarts terug naar Noord India, Burma, China en Japan waar het zich ontwikkelde tot Sittuyin (Burmees Schaak), Mak-ruk (Siamees Schaak), Shiang K'i (Chinees Schaak), Koreaans Schaak en Sho-gi (Japans Schaak).

Xiang Qi

Chinees Schaak, Shiang-Chi, Xiang Qi of Siang K'i is een aanzienlijk aangepaste versie van Shatranj.
De eerste vermelding is gevonden in een boek getitelt "Het Boek der Wonderen" van Nui Seng-ju die stierf in in 847 AD.

De stukken zijn eenvoudige schijven met Chinese karakters en er wordt gespeeld op de punten en lijnen in plaats van op/in velden. DIt merkwaardige bord bevat 10 x 9 punten met twee opvallende kenmerken.
Als eerste, de twee spelers zijn in het midden gescheiden door de 'Rivier', een open gedeelte.
Daarnaast heeft elke speler aan zijn kant een gebied met 9 punten in het midden dat het "Fort" wordt genoemd.  

• The General - moves orthogonally one space but cannot move outside the Fortress or such that the opposing general is on the same file with no men between the two.
• The Mandarins - move one point diagonally only but must stay within the Fortress
• The Elephants - move two points diagonally but cannot jump over intervening pieces and cannot cross the River.
• The Horsemen - move like a knight in Chess but cannot jump over intervening pieces
• The Chariots - move like a Rook in Chess
• The Cannons - move any distance orthogonally but can only capture if they have jumped over a single intervening piece (known as the 'Screen')
• The Soldiers - move one point forwards until they reach the other side of the River whereupon they are allowed to move one point sideways as well. There is no promotion

In Xiang Qi, the concept of Stalemate does not exist. If a player cannot move, that player has lost which serves to remove one of the more tedious aspects found in the European game. It is often quoted that Xiang Qi is the most popular game in the world which is true but this is, of course, largely due to China's great population (European Chess is more ubiquitous but Europeans should not be smug about this either since it has little to do with the qualities of the game and everything to do with European military and political dominance during the latter half of the second millenium AD).

Shogi

Japanese Chess or Shogi or Sho-gi or "The Generals Game" has a major innovation over other games in the Chess family: Pieces when taken are allowed back onto the board.  This has the advantage of making draws quite unusual and thus, some would say, a more interesting contest.  The pieces are pointed wooden counters with Japanese symbols on them, both players having identical sets, orientation being the method of determining which piece belongs to which player.  The board is unchequered with 9 x 9 squares, 4 small crosses being scribed on the corners of the central nine squares.  These indicate the home territories of each player which are the three rows nearest to the player.

The picture shows a modern pocket magnetic Sho-gi set from the author's collection.

Some of the pieces upon entering enemy territory are 'promoted', if the player wishes, to a superior piece of a rank defined by the rules.   Those pieces that can be promoted are noted in the follow descriptions.
 

• Jewelled King - moves like a King in Chess
• Gold General - moves one space orthogonally or one space diagonally forwards
• Silver General - moves one space diagonally or one space forwards. Promotion is to a Gold General.
• Honourable Horse - two spaces forward and one sideways only. Promotion is to a Gold General.
• Flying Chariot - like a Rook in Chess. Promotion is to a Dragon King which can move like a Jewelled King OR a Flying Chariot
• Angle-going - like a bishop in Chess. Promotion is to a Dragon Horse which can move like a Jewelled King OR an Angle-going.
• Lance - forwards only any distance. Promotion is to a Gold General.
• Soldiers - one space forwards only. Promotion is to a Gold General.

Sittuyin

Sittuyin or Burmese Chess still bears the original horse and elephant pieces.  Both boards and pieces tend to be large and robust.  The game is not thought to be played much in Southern Burma anymore - unfortunately, modern European Chess is taking over.   However, it can still be found in the tea houses of Upper Burma in the North West of the country.  The game itself is unique for a variety of reasons, not least of which the starting position of the pieces which is variable, being at the discretion of the players and consequently providing a whole new element to the game.

Pictured is a set of Burmese Chess pieces very kindly obtained for the author by his friend Maung Maung Thein of Rangoon.

Changgi - Korean Chess

Chess in Korea, as can be seen from the picture, is similar to Chess in China. The board omits the river of Chinese Chess and some of the moves are slightly different but probably the most significant difference is that players can "pass" their go if they wish. One effect of this is to slightly increase the chances of a draw since when one player is reduced to a lone King, repeated passing forces a drawn game.

Pieces are more commonly octagonal unlike those in this picture which is by kind permission of Paul Smith.

To the right is a picture of men playing Changgi in a small park in Insa Dong, Seoul. Thanks to Lucy Worrall and Matthew Murphy for this one.

Makruk

Unlike Korean and Burmese Chess, Makruk or Thai Chess is presently thriving well in its home country where proponents outnumber those who play European Chess by a huge proportion and the game is a nationally televised attraction. It is played in Cambodia as well as Thailand, although this country sports yet another historical variant - Cambodian Chess. The game is related to both the Japanese and Burmese versions of Chess and many people believe that Makruk predates both these other games.

The attractive pieces are shaped like the Stupas or Thai temples that are found throughout Siam, as Thailand used to be called. In the past, pawns were often represented by cowrie shells, mouth down until promotion when they were turned upwards.

The picture here shows a cheap plastic set bought from a Thai mail order shop.

European Chess

Chess in roughly the form of today appeared in in Southern Europe around the end of the 15th century and quickly became popular Europe wide. The powers of certain pieces were increased and new rules were added such as castling, two square pawn advance, and en passant. The most important changes turned the Fers into the most powerful piece of all, the Queen and the Alfil into the far-ranging Bishop by unrestricting it's power of diagonal movement.

In 1749, Francois-Andre Danican Philidor, a composer and leading Chess player at the time, published 'L'analyse du jeu des Echecs' (Analysis of the game of chess). This is one of the greatest Chess works of literature ever written and has been translated into many languages since. Howard Staunton, the top player in the mid 19th century also wrote several important theoretical works and organised the first international chess tournament in London in 1851.  This was won by Adolf Anderssen from Germany.  In 1858, Paul Charles Morphy came to Europe from the USA and managed to take the mantle of best player at a very youthful age.

To the left is a Chess set from the author's parent's collection which is thought to date from the turn of the century.   The pieces are stored in a box shown on the right. Above right - antique Icelandic Chess sets and pieces displayed in the Skogar Folk Museum, Southern Iceland.  Dated to the 18th or 19th centuries, the pieces are mostly made of whalebone. 
 

The history of chess pieces is also a story worth telling.  Until the mid 19th century, pieces tended to come as one of two extremes.   The rich would display very ornate expensive decorate pieces with delicately crafted representations of kings, queens etc. which were often top-heavy and impractical while everyone else mostly used roughly hewn wooden lumps with only the height of the pieces to distinguish between them.  

Middle left - two men play on public boards in a park in the centre of Brashov, Romania.

In 1847, John Jaques of London created a new design which hit a happy medium between the two and was both practical and elegant.  On the one hand, the pieces were easily distinguishable by easily recognisable symbols atop a pedestal - the King with a crown, the Queen with a coronet and the bishop by a mitre.  The pawn is supposed to be a representation of the mason symbol for square and compasses while the piece de resistance, the knight, is an copy of the horse cut into the Elgin marble in Italy.   On the other hand, by using different heights of pedestal, the useful idea of representation by height was retained.  Howard Staunton apparently immediately realised the overall benefit of such a new design and lent his name to the new pieces which were duly launched in 1849.  These Staunton pieces were immediately popular and soon became all the rage.  At the end of the century, the design had evolved slightly - the protruberances of certain pieces were reduced or made more robust to prevent breakages and enable easier mass production.  The newly released 1890 design quickly became the de facto standard for Chess all over the world and it has stayed that way ever since.  Jaques of London, uniquely, are still owned and run by the Jaques family and their Staunton sets are still used worldwide by most National Chess organisations and tournaments.  They also produce expensive hand made replicas of their original 1847 and 1890 chess sets - for more information see Buying Historical Chess sets.

Right - the Lewis Chessmen on display in the British Museum, London.  78 of these chessmen were found by a peasant in a stone chamber on the Island of Lewis in the Northern Hebrides in 1831.  They are believed to have been carved between 1150 and 1170 AD - the most complete set of ancient chessmen in existence today.  Replica Lewis chessmen are produced by a number of manufacturers - see Buying Historical Chess sets.

Left - Giant Chess being played at the Croydon Clock Tower, South London as part of their Board Games Exhibition in 2000. Giant Chess sets can be obtained from Masters Traditional Games.

Computer programs which can play Chess were first written in the 1960's but these were easily beaten. Since then Chess programs have become increasingly better at the game and can now beat all but the best Grand Masters. In 1997, history was made when Deep Blue 2, a machine running the best Chess program yet written, managed to beat Kasparov, the undisputed best player in the world at the time.